عبد الحسين نوايى
155
دولتهاى ايران از آغاز مشروطيت تا اولتيماتم ( فارسى )
سپس با وثوق الدوله و در كابينهء دوم و سوم با ميرزا حسن خان پيرنيا مشير الدوله و در آخرين هيئت دولت با سپهدار رشتى ميرزا فتح اللّه خان بيگلربيگى معروف به سردار منصور بود . وزارت معارف را كه آن روزگار به نام وزارت علوم و اوقاف بود صنيع - الدوله مرتضى قلى خان هدايت به عهده داشت . وزارت پست و تلگراف ، در كابينهء اول و دوم ، با سردار منصور و در كابينهء سوم بلاصاحب و در كابينهء چهارم با ميرزا شكر اللّه خان معتمد خاقان بود . پست وزارت فوايد عامه در دو هيئت اولى خالى و در دو هيئت آخر با صنيع الدوله بود . وزارت تجارت را هم در كابينهء سوم معتمد خاقان بر عهده داشت و در چهارم مشير الدوله و دو هيئت وزراى اول و دوم سپهدار فاقد وزارت تجارت بود . مجموعا تعداد وزرائى كه در اين چهار كابينهء متوالى شركت كردند ، يازده نفر بود و با توجه مختصرى به اخلاق و روحيات آنان مىتوان دريافت كه تا چهاندازه اين دولتها مىتوانستند به حال مردم ايران و روزگار آشفتهاى كه بر اثر جنگ و انقلابات و عدم امنيت گريبانگير آنان شده بود چارهاى انديشند . اين يازده نفر همه از افراد معتدل و ميانهرو و محتاط بودند . در صورتى كه مملكت در آن روزگار احتياج به فداكارى و مبارزهء شديد با عناصر مخالف داخلى و خارجى داشت و اگر فداكارى جوانانى غيور مثل جعفر قلى خان بختيارى ( سردار اسعد - زمان بعد و سردار بهادر آن زمان ) و مردانگى دليرانى چون يپرم خان در ميان نبود طولى نمىكشيد كه دوباره عساكر شاهسون و ايلات شمال آذربايجان را فراگيرند و نيروى ابو الفتح ميرزا سالار الدوله و ايلات غرب قسمت غربى ايران را تصرف نمايند . تنها نيروى ملى و شور وطنپرستى ايرانيان بود كه به راهنمائى و سرپرستى امثال يپرم و ديگران بر موانعى از اين قبيل فائق آمد . اما آنچه مربوط به وضع سياسى و اشكالات اقتصادى مملكت بود همچنان برقرار بازماند و در اين راه كوچكترين